Melanoma është një lloj kanceri i lëkurës që fillon në melanocite. Melanocitet janë qelizat që prodhojnë pigmentin që i jep ngjyrë lëkurës. Ky pigment quhet melaninë. Melanoma zakonisht shfaqet në zonat e lëkurës që ekspozohen shpesh ndaj diellit, si krahët, shpina, fytyra dhe këmbët. Ajo mund të zhvillohet edhe në sy dhe, më rrallë, brenda trupit, si në hundë ose në fyt.
Shkaku i saktë i melanomës nuk dihet plotësisht. Shumica e rasteve lidhen me ekspozimin ndaj rrezeve ultraviolet (UV), të cilat vijnë nga dielli ose nga llambat dhe shtretërit për nxirje artificiale. Kufizimi i ekspozimit ndaj rrezeve UV mund të ulë rrezikun e zhvillimit të melanomës. Rreziku i melanomës duket se po rritet tek personat nën moshën 40 vjeç, veçanërisht tek gratë. Njohja e shenjave të hershme ndihmon që sëmundja të zbulohet dhe trajtohet para se të përhapet. Kur zbulohet herët, melanoma shpesh mund të trajtohet me sukses.
Simptomat
Shenjat e para të melanomës janë zakonisht:
- Ndryshimi i një nishani ekzistues.
- Shfaqja e një njolle ose mase të re me ngjyrë ose pamje të pazakontë në lëkurë.
- Melanoma nuk fillon gjithmonë nga një nishan; ajo mund të zhvillohet edhe në lëkurë që më parë dukej normale.
Ajo mund të shfaqet kudo në trup, por më shpesh në zonat e ekspozuara ndaj diellit (fytyrë, krahë, shpinë dhe këmbë). Gjithashtu mund të shfaqet në zona të fshehura si:
- pëllëmbët e duarve,
- shputat e këmbëve,
- poshtë thonjve,
- skalpi,
- organet gjenitale,
- madje edhe brenda trupit.
Nishanet normale
Nishanet normale zakonisht:
- kanë një ngjyrë të njëtrajtshme (rozë, kafe e çelët, kafe ose e zezë);
- kanë kufij të rregullt dhe të qartë;
- janë të rrumbullakët ose ovalë;
- zakonisht janë më të vegjël se 6 mm në diametër.
Shumica e nishaneve shfaqen gjatë fëmijërisë dhe mund të vazhdojnë të formohen deri rreth moshës 40 vjeç.
Shenjat që mund të tregojnë melanomë (Rregulli ABCDE)
Kujdes nëse një nishan ka këto karakteristika:
- A – Asimetri: njëra gjysmë nuk është si tjetra.
- B – Kufij të parregullt: kufij të dhëmbëzuar ose jo të qartë.
- C – Ndryshim ngjyre: disa ngjyra ose shpërndarje e pabarabartë e ngjyrës.
- D – Diametër: më i madh se 6 mm ose në rritje.
- E – Evolucion: ndryshon në madhësi, formë, ngjyrë ose fillon të kruhet apo të rrjedhë gjak.
Jo të gjitha melanomat kanë të gjitha këto shenja; disa mund të kenë vetëm një ose dy prej tyre.
Melanomat e fshehura
Melanoma mund të zhvillohet edhe në vende që nuk ekspozohen ndaj diellit, si:
- midis gishtërinjve të këmbëve,
- në pëllëmbë ose shputa,
- në skalp,
- në organet gjenitale.
Këto janë më të zakonshme tek njerëzit me lëkurë të errët.
Lloje të melanomës së fshehur
- Melanoma mukozale – zhvillohet në mukozën e hundës, gojës, ezofagut, anusit, traktit urinar ose vaginës.
- Melanoma e syrit (melanoma okulare) – zhvillohet në uvea dhe mund të shkaktojë ndryshime të shikimit.
- Melanoma akrale-lentiginoze – shfaqet poshtë thonjve ose në pëllëmbë dhe shputa; është më e shpeshtë tek njerëzit me origjinë aziatike ose me lëkurë të errët.
Kur duhet të shkoni te mjeku?
Konsultohuni me mjekun nëse vini re:
- një nishan të ri me pamje të pazakontë;
- ndryshim në madhësi, formë ose ngjyrë të një nishani ekzistues;
- kruarje, dhimbje ose gjakderdhje nga një nishan;
- çdo ndryshim tjetër të pazakontë në lëkurë.
Shkaqet
Melanoma zhvillohet kur melanocitet pësojnë ndryshime në ADN. Këto ndryshime bëjnë që qelizat të shumohen në mënyrë të pakontrolluar dhe të mos vdesin kur duhet. Si rezultat, formohet një tumor që mund të pushtojë indet përreth dhe të përhapet në pjesë të tjera të trupit (metastaza). Shkaku kryesor mendohet të jetë ekspozimi ndaj rrezeve UV, por jo të gjitha melanomat shkaktohen nga dielli. Faktorët gjenetikë dhe mjedisorë gjithashtu luajnë rol.
Faktorët e rrezikut
Rreziku rritet nëse:
- keni histori familjare të melanomës;
- keni pasur djegie të forta nga dielli;
- ekspozoheni shpesh ndaj rrezeve UV ose përdorni solar;
- keni shumë nishane ose nishane atipike;
- jetoni afër ekuatorit ose në lartësi të mëdha;
- keni lëkurë të çelët që digjet lehtë;
- keni sistem imunitar të dobësuar (p.sh. pas transplantit ose për shkak të sëmundjeve si HIV).
Parandalimi
Për të ulur rrezikun e melanomës:
- Mos përdorni solar ose llamba për nxirje.
- Shmangni diellin midis orës 10:00 dhe 16:00.
- Vishni rroba mbrojtëse, kapelë me strehë të gjerë dhe syze dielli që bllokojnë rrezet UVA dhe UVB.
- Përdorni krem mbrojtës me SPF të paktën 30 gjatë gjithë vitit dhe riaplikojeni çdo 2 orë ose më shpesh nëse notoni ose djersiteni.
- Kontrolloni rregullisht lëkurën tuaj, duke përfshirë skalpin, shputat, pëllëmbët, zonën gjenitale dhe hapësirat midis gishtërinjve, për të vërejtur çdo ndryshim të ri.
