Ka njerëz që duket se kanë përgjigje për çdo pyetje. Flasin me bindje për politikën, shëndetin, ekonominë, sportin apo edukimin, rrallë pranojnë se nuk dinë diçka dhe pothuajse kurrë nuk thonë: “Nuk e di”.
Megjithatë, psikologët theksojnë se vetëbesimi nuk është domosdoshmërisht tregues i njohurive. Përkundrazi, në disa raste ai mund të fshehë një vlerësim të gabuar të aftësive ose edhe pasiguri të brendshme.
Një nga fenomenet më të njohura që shpjegon këtë sjellje është efekti Dunning-Kruger, i përshkruar nga psikologët David Dunning dhe Justin Kruger.
Sipas këtij fenomeni, njerëzit me njohuri të kufizuara në një fushë kanë prirjen t’i mbivlerësojnë aftësitë e tyre, sepse nuk kanë informacion të mjaftueshëm për të kuptuar se ku gabojnë.
Kjo nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesën e inteligjencës. Studiuesit theksojnë se secili prej nesh mund të bjerë në këtë kurth kur flet për tema që i njeh vetëm sipërfaqësisht.
Psikologjia njeh edhe një fenomen tjetër, të quajtur “iluzioni i thellësisë së shpjegimit”.
Shumë njerëz besojnë se e kuptojnë plotësisht mënyrën se si funksionojnë gjërat e përditshme, si një biçikletë apo një mekanizëm i thjeshtë. Por kur u kërkohet ta shpjegojnë hap pas hapi, shpesh zbulojnë se njohuritë e tyre kanë boshllëqe të mëdha.
E njëjta gjë ndodh edhe në diskutimet e përditshme. Dikush mund të flasë me shumë siguri, por kur i kërkohen argumente, burime apo shpjegime më të detajuara, bëhet e qartë se njohuria nuk është aq e thellë sa dukej në fillim.
Ekspertët thonë se nevoja për të pasur gjithmonë të drejtë nuk buron gjithmonë nga bindja se dikush është më i ditur.
Për disa njerëz, kjo është një mënyrë për të fshehur pasigurinë dhe për të krijuar përshtypjen e kompetencës.
Duke folur me siguri dhe duke mos pranuar kundërshtime, ata ndihen më shumë në kontroll të situatës.
Problemi është se një person që beson se i di të gjitha, zakonisht dëgjon më pak, ndërpret më shpesh bashkëbiseduesit dhe e ka të vështirë të pranojë mendime apo fakte që bien ndesh me bindjet e tij.
Paradoksalisht, njerëzit që kanë njohuri më të thella shpesh tregohen më të kujdesshëm në mënyrën se si shprehen.
Ata përdorin formulime si “bazuar në provat aktuale”, “ka gjasa”, “nevojiten më shumë studime” ose thjesht pranojnë se nuk kanë një përgjigje të sigurt.
Në botën shkencore, pranimi i kufijve të dijes nuk shihet si dobësi, por si shenjë e pjekurisë intelektuale dhe e të menduarit kritik.
Si ta dalloni një person që di vërtet?
Sipas psikologëve, njohuria e vërtetë nuk matet nga siguria me të cilën flet dikush, por nga mënyra se si e argumenton atë që thotë.
Një person me njohuri reale zakonisht:
-e shpjegon një temë me gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme;
-pranon kur nuk është plotësisht i sigurt;
-mbështetet te faktet dhe burimet;
-dëgjon mendimet e të tjerëve;
-është i gatshëm ta ndryshojë qëndrimin kur përballet me prova të reja.
Në të kundërt, ai që kërkon vetëm të duket sikur di gjithçka, shpesh nuk pranon dyshime, e sheh debatin si garë dhe refuzon të rishqyrtojë bindjet e veta.
Psikologët kujtojnë se askush nuk është imun ndaj këtyre fenomeneve. Të gjithë mund ta mbivlerësojmë dijen tonë në fusha të caktuara.
Pikërisht për këtë arsye, aftësia për të thënë: “Ndoshta gaboj. Le ta verifikoj,” konsiderohet një nga shenjat më të rëndësishme të pjekurisë dhe të mendimit kritik.
