Osteoporoza është një sëmundje që nuk mund ta ndiesh teksa kockat dobësohen. Pikërisht kjo e bën të vështirë për t’u zbuluar dhe pse është kaq e rëndësishme të kuptohen faktorët e rrezikut, të bëhen kontrolle dhe të përmirësohet shëndeti i kockave. Osteoporoza ndodh kur dendësia e kockave zvogëlohet dhe struktura e brendshme e tyre dëmtohet. Kjo i bën kockat më të dobëta dhe më të prira për t’u thyer. Tek gratë pas menopauzës dhe burrat e moshuar, osteoporoza është shkaku kryesor i frakturave të ijeve, kyçeve të dorës dhe shtyllës kurrizore. Ajo quhet shpesh një “sëmundje e heshtur” sepse zakonisht nuk e kupton që e ke derisa të thyesh një kockë ose një test zbulon problemin. Endokrinologia e Columbia-s, Marcella Donovan Walker, shpjegon faktorët e rrezikut, rëndësinë e diagnostikimit dhe mënyrat për të ulur rrezikun.
Çfarë ndodh kur ke osteoporozë?
Tek njerëzit me osteoporozë, një frakturë mund të ndodhë nga një rrëzim i vogël apo edhe nga aktivitete të zakonshme si ngritja e një dritareje. Këto quhen fraktura të brishtësisë. Frakturat kompresive (thyerje të vertebrave që bëjnë që ato të shemben) janë frakturat më të zakonshme osteoporotike. Ato mund të shkaktojnë dhimbje shpine, humbje gjatësie dhe qëndrim të përkulur. Por mund të mos japin fare simptoma dhe shpesh mbeten të padiagnostikuara. Humbja e më shumë se 4 cm në gjatësi mund të jetë shenjë e një frakture vertebrale të pazbuluar dhe duhet diskutuar me mjekun.
Çfarë e rrit rrezikun për osteoporozë dhe fraktura?
Gjinia, mosha, historia familjare, ndryshimet hormonale, pesha e ulët, disa ilaçe dhe sëmundje të caktuara mund të ndikojnë në rrezik.
Mosha: Me kalimin e viteve, humbasim më shumë masë kockore sesa ndërtojmë. Humbja e kockës përshpejtohet veçanërisht gjatë menopauzës, duke i bërë gratë më të rrezikuara.
Disa sëmundje: Diabeti, artriti reumatoid, disa lloje kanceri dhe sëmundje gastrointestinale ose hormonale mund të rrisin rrezikun.
Disa medikamente: Përdorimi afatgjatë i steroideve dhe disa ilaçeve për kancerin apo epilepsinë mund të rrisin rrezikun.
Historia familjare: Nëse në familje ka raste me osteoporozë ose prindër me frakturë të ijeve, rreziku është më i lartë.
Rrëzimet: Shumica e frakturave ndodhin nga rrëzimet. Problemet me ekuilibrin, dobësia muskulore dhe shikimi i dobët e rrisin rrezikun.
Fraktura të mëparshme: Nëse ke pasur një frakturë të brishtësisë, ke më shumë gjasa të kesh të tjera në të ardhmen.
Shumë mjekë përdorin një mjet vlerësimi të quajtur FRAX, i cili analizon faktorë si mosha, gjinia, pesha, alkooli, duhani dhe dendësia e kockave për të vlerësuar rrezikun e frakturave.
Si diagnostikohet osteoporoza?
Osteoporoza mund të diagnostikohet vetëm nga disa lloje frakturash (si ato të shtyllës kurrizore, ijeve ose kyçit të dorës) nëse ndodhin me traumë minimale ose pa traumë. Përndryshe, duke qenë se osteoporoza është “e padukshme”, mjekët mund të kontrollojnë dendësinë e kockave me një skanim DXA (Dual-energy X-ray absorptiometry), një test i shpejtë dhe jo invaziv që përdor dozë të ulët rrezatimi. Ky test jep një “T-score” që përcakton nëse ke osteoporozë ose osteopeni (një gjendje paraprake e osteoporozës).
Është e rëndësishme të kontrollohesh sepse nuk mund të trajtosh atë që nuk e di se e ke, thotë Dr. Walker. Trajtimi mund të përfshijë zakone të shëndetshme, fizioterapi ose medikamente që ulin rrezikun e frakturave. Mjeku do ta monitorojë gjendjen vazhdimisht.
Për disa njerëz mjaftojnë ndryshimet në stilin e jetesës. Për të tjerë, me rrezik më të lartë frakturash, mund të nevojiten medikamente,” thotë ajo. “Çdo pacient është i ndryshëm dhe faktorët e rrezikut peshohen me kujdes.
Si mund ta ulësh rrezikun e osteoporozës?
Ka shumë mënyra për të përmirësuar shëndetin e kockave:
Bëj kontrolle: Gratë mbi 65 vjeç, burrat mbi 70 vjeç ose njerëzit më të rinj me faktorë rreziku duhet të kërkojnë një test të dendësisë së kockave.
Qëndro aktiv: “Pothuajse çdo ushtrim ndihmon në ruajtjen e masës muskulore me kalimin e moshës. Gjej diçka që të pëlqen dhe bëje,” thotë Dr. Walker. Ecja, vrapi dhe ushtrimet me pesha ndihmojnë në ngadalësimin e humbjes së kockës dhe përmirësojnë ekuilibrin, fleksibilitetin dhe koordinimin.
Merr mjaftueshëm kalcium dhe vitaminë D: Kockat përbëhen kryesisht nga kalciumi. Nëse nuk merr mjaftueshëm nga ushqimi, trupi e merr nga kockat. Gjithashtu, mungesa e vitaminës D pengon përthithjen e kalciumit.Burrat e rinj dhe gratë para menopauzës: rreth 1000 mg kalcium në ditë.
Gratë pas menopauzës dhe burrat e moshuar: rreth 1200 mg.
Vitamina D: zakonisht rekomandohen 600–800 IU në ditë, sipas moshës.
Zgjidh zakone të shëndetshme: Shmang duhanin dhe kufizo alkoolin.
Edhe pse disa faktorë rreziku nuk mund të kontrollohen, zgjedhjet e shëndetshme në stilin e jetesës mund të ndihmojnë shumë në uljen e rrezikut për osteoporozë.
